Patron szkoły

ORLĘTA

Biały Orzeł – nasze godło, biało-czerwone barwy i hymn - to symbole Rzeczpospolitej Polskiej i narodu polskiego. Reprezentują one nasze państwo a także właściwe nam cechy, odrębności i tradycje narodowe.

Do Orła – godła narodowego, nawiązywały nazwy organizacji i grup młodzieżowych powstałych w pierwszej połowie XX wieku. Najważniejszą z nich były Orlęta Lwowskie, których patriotyzm przejawiał się m.in. w haśle „Służba Bogu i Ojczyźnie”. Organizacja powstała spontanicznie w 1918 roku, kiedy młodzi chłopcy stanęli do walki w obronie swojego miasta i przyczynili się do uratowania go dla Polski. Ta sama młodzież broniła kraju przed nawałą bolszewicką w 1920 roku.

Orlęta Lwowskie stały się wzorem dla młodzieży polskiej w okresie międzywojennym. Ich postawa i walka o niepodległość były ważnym składnikiem wychowania patriotycznego. Zaowocowało to w czasie II wojny światowej i w pierwszych latach po jej zakończeniu. Skończyła się okupacja niemiecka, która groziła fizyczną eksterminacją całego narodu. Nastąpiła druga - komunistyczna, narzucona przez ZSRR, zakładająca podporządkowanie wszystkich jednej ideologii, jednej partii i w konsekwencji jednemu państwu. Ci, którzy się sprzeciwiali tej odgórnej uniformizacji, powinni być – zdaniem nowej władzy –wyeliminowani.

Zaczęły się aresztowania przeciwników politycznych, głownie byłych członków Armii Krajowej. Ponownie ruszyły transporty z więźniami na wschód. Uderzono w niezależny ciągle Związek Harcerstwa Polskiego, szykowano się do rozprawy z Kościołem katolickim. W szkołach wprowadzono wychowanie w duchu komunistycznym i zafałszowaną historię.

„Taki stan rzeczy –wspomnienie Stanisława Mandeckiego – nie mógł być przez polską młodzież zaakceptowany. Wychowani w dawnych tradycjach rodzinnych, patriotycznych i religijnych zarówno dziewczęta jak i chłopcy, buntowali się i manifestowali swe niezadowolenie”.

Na tle narastającego stalinowskiego terroru zaczęły powstawać w całym kraju młodzieżowe organizacje niepodległościowe. Kilkanaście z nich nawiązywało w nazwie do symboliki Orląt Lwowskich. Największą organizację założyła grupa uczniów Państwowego Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcącego w Rudniku nad Sanem.

Wiosną 1947 roku pięciu uczniów odbyło wspólną pielgrzymkę do klasztoru jasnogórskiego w Częstochowie. Po powrocie postanowili założyć patriotyczną organizację młodzieżową. Ustalono nazwę - Tajna Organizacja Młodzieżowa Orlęta, opracowano podstawy ideologiczne, statut i strukturę organizacyjną. Młodzi założyciele przyjęli pseudonimy:

Kazimierz Dechnik – inicjator powołania organizacji – „Ryś”,

Henryk Igras – „Sokół”,

Władysław Konefał – „Babinicz”,

Stanisław Mandecki –„Jeleń”,

Lesław Popowicz – „Lis”.

Treść składanej przez członków organizacji przysięgi brzmiała:

Przysięgam Panu Bogu Wszechmogącemu i królowej Korony Polskiej, że chcę być wiernym i posłusznym prawom naszym. Przysięgam bronić wiary i Ojczyzny naszej i nie splamić honoru Orląt.

Tak mi Panie Boże dopomagaj, który też mnie w dzień sądny i wszystek świat sądzić będziesz”.

W późniejszym czasie przysięga nabrała uroczystego charakteru i towarzyszyła jej specjalna oprawa: górujący biało-czerwony sztandar, krzyż, palące się świece, często broń, czapka oficerska (po nieżyjącym ojcu Stanisława Mandeckiego) i rozdarty czerwony komunistyczny sztandar. Treść przysięgi opracowali Stanisław Mandecki i Lesław Popowicz.

Stopniowo grupa zaczęła się rozrastać ilościowo i terytorialnie. Pod koniec istnienia liczyła ponad 100 członków i działała w powiatach: Nisko, Łańcut, Stalowa Wola, Biłgoraj, Rzeszów i Brzozów.

Podstawowe zasady organizacji opierały się na ideach Polski Chrystusowej i zasadach religii rzymsko-katolickiej. Wszyscy członkowie byli zobowiązani do:

- wierności w służbie Bogu i ojczyźnie,

- utrzymania bezwzględnej tajemnicy,

- karności i zaufania wobec przełożonych,

- zachowania zgodnego z moralnością katolicką,

- postępowania w imię hasła Ojczyzna-Nauka-Cnota.

Statut Orląt przewidywał, że członkiem organizacji może być Polak, patriota, praktykujący katolik, antykomunista, osoba zdrowa moralnie i wstępująca do niej z własnej woli. Nieaktywne osoby mogły być usunięte. Po złożeniu odpowiedniej przysięgi można też było wystąpić z konspiracji na własną prośbę.

Pełnoprawnym członkiem organizacji zostawało się po złożeniu przysięgi, wcześniej trwał okres kandydacki.

Najważniejszym celem Orląt było obalenie systemu komunistycznego. Była to organizacja zbrojna, nie posiadała jednak typowej struktury wojskowej. Używano dwóch rodzajów stopni: stałe i niestałe (do wykonania określonego zadania). Stopnie stałe: komendant główny (naczelnik), członek Głównej Komendy Organizacji, komendant grupy, członek komendy grupy, komendant oddziału, łącznikowy, komendant placówki. Do stopni niestałych zaliczamy: komendant wypadu, komendant wywiadu, szpieg, goniec.

Główną Komendę Organizacji (GKO) stanowili członkowie założyciele. Komendantem głównym był Stanisław Mandecki – „Jeleń”. Decyzje i rozkazy GKO były sygnowane pseudonimem „Jarema Wiśniowiecki”.

Struktura Orląt była trójstopniowa: grupa – oddział – placówka.

Dla zachowania większej konspiracji, członkowie Orląt znali się prawie wyłącznie w ramach placówki. Obok pseudonimów używano też kryptonimów – na oznaczenie poszczególnych komórek struktury organizacyjnej. GKO używała kryptonimu „Sarny”. W 1949 roku Głównej Komendzie (poprzez Komendę Grupy) podlegały cztery oddziały i osiemnaście placówek. Dane, co do 19-tej placówki nie są pewne.


Tajna Organizacja Młodzieżowa Orlęta:

Stanisław Mandecki – „Jeleń”, „Jarema Wiśniowiecki”, Lesław Popowicz – „Lis”, Władysław Konefał –„Babinicz”, Kazimierz Dechnik – „Ryś”, Henryk Igras – „Sokół”, Eligiusz Banaś – „Jasnowidz”, Józef Turko – „Mrówka”, Zdzisław Harasymów – „Sarna”, Stanisław Lachman – „Zośka”, Jan Świniuch (Kucharski) – „Jagoda”, Kazimierz Pająk – „Skorpion”, Marian Bigos – „Żuraw”, Józef Bieńko – „Dzik”, Roman Kopel – „Pantera”, Henryk Łasikowski, Jan Materna, Czesław Dyjak – „Roch”, Henryk Nalepa – „Jastrząb”, Czesław Otachel – „Odra”, Ryszard Okoń, Władysław Staroniewski, Henryk Bakalarczyk – „Śmieszek”, Mieczysław Kwiatkowski – „Topola”, Piotr Olko – „Wiśniewski”, Karol Stój – „Lechowski”, Jan Szewc – „Smoliński”, Witold Struwe – „Wiktor”, Czesław Grąż – „Janusz”, Jerzy Doroszew, Zenon Dziadecki, Czesław Kochan, Stanisław Koń – „Sokół”, Marian Kargol, Jan Młynarski „Sęk”, Piotr Nikolas – „Bohun”, Henryk Otto – „Kukułka”, Jan Puk – „Jastrząb”, Ludmiła Czarny – „Azalia”, Wiesława Juszyńska – „Storczyk”, Halina Kopczyk – „Stokrotka”, Halina Potocka – „Poziomka, Stefan Bałutowski – „Wirski”, Kazimierz Jakubowski – „Halinowicz”, Paweł Rub – „Klon”, Jan Romaniak, Mieczysław Miazga, Michał Tofilski – „Jagiełło”, ks. Józef Pachla – „Bronisz”, Franciszek Wala – „Dąb”, Tadeusz Urban – „Sobuś”, Franciszek Tupaj – „Dąb I”,Jan Łokaj – „Skrzetuski”, Tadeusz Lustig – „Juncik”, Franciszek Dybka – „Jowisz”, Władysław Dybka – „Roch”,Stanisław Wala – „Lew”, Ludwik Machowski – „Pancerny”, Jan Balawajder – „Kurt”, Jan Michno – „Piękny”, Antoni Peszko – „Konrad”, Wiesław Szpunar – „Kruk”, Kazimierz Szpunar, Tadeusz Szul, Michał Kunysz – „Mikron”, Michał Czarnota – „Centurion”, Michał Skrobacz – „Sęp”, Adam Kopeć, Alfred Rejzer – „Felek”, Jan Pulman – „Burza”, Edward Retman – „Żeglarz”, Julian Haładyj – „Pilot”, Bronisław Kulka – „Leśny”, Józef Pelc – „Lew”, Władysław Barnat, Władysław Lizak – „Krak”, Tadeusz Fink – „Wróbel”, Maria Kolek (Heht) – „Karmelka”, Jan Magoń – „Dąb”, Stanisława Łęcznar – „Rena”, Tadeusz Szczepanie – „Olek”, Stanisław Warzonek – „Strzała”, Jan Baran – „Jodła”, Mieczysław Siuta – „Pień”,Tadeusz Gajda – „Malina”, Piotr Warchoł – „Brzoza”,

Powyższe dane nie są kompletne. Brakuje, pseudonimów. Organizacja rozwijała się, z jednej placówki powstawały dwie następne. Zmieniały się stany osobowe, stąd te same nazwiska w różnych miejscach struktury Orląt.


Działalność organizacji


Generalnie do Orląt należała młodzież katolicka, o nie zawsze jeszcze sprecyzowanej orientacji politycznej. Mieli od 16 do 25 lat. Często szukali pomocy i rady u starszych. Stąd nawiązanie współpracy z Narodowym Zjednoczeniem Wojskowym, konkretnie z oddziałem partyzanckim Adama Kusza (ps. „Adam” ), od którego to otrzymali m.in. broń. Podjęto rozmowy z organizacją Wolność i Niezawisłość oraz Harcerstwem Podziemnym. Utrzymywano kontakt także z innymi organizacjami młodzieżowymi, aby koordynować działania. Dotyczyło to przede wszystkim Młodzieżowego Ruchu Oporu w Tarnobrzegu.

Wsparcie moralne otrzymywano od przedstawicieli Kościoła. Komendant Stanisław Mandecki prowadził liczne rozmowy nt. polityczne z księżmi w Leżajsku i Rudniku nad Sanem. Ksiądz Adam Wojnarowski był kapelanem organizacji.

Środki na działalność organizacyjną otrzymywały Orlęta od osób wspierających dążenia niepodległościowe, byli to często członkowie rodzin, koledzy i przyjaciele. Zbierano również składki wśród członków organizacji, dokonywano też konfiskat podczas akcji zbrojnych.

Głównym celem Orląt w walce o niepodległość było podtrzymywanie na duchu i utwierdzanie w patriotyzmie młodzieży. Służyła temu działalność szkoleniowa. Dla członków organizacji prowadzono kursy z zakresu historii Polski, ideologii antykomunistycznej, literatury i polityki. Miały też miejsce szkolenia wojskowe: budowa broni, sabotaż i dywersja. Odbywało się to podczas comiesięcznych tzw. zbiórek placówek. W razie potrzeby (czasami kilka razy w miesiącu) zwoływano odprawy. Uczestniczyli w nich łącznikowi i komendanci różnych szczebli, łącznie z GKO.

Prowadzono mały sabotaż. Zrywano komunistyczne obwieszczenia i transparenty. Niszczono czerwone flagi. Wykonywano w miejscach publicznych patriotyczne napisy. Ostrzegano i starano się zastraszyć aktywnych i szczególnie szkodliwych działaczy komunistycznych. Planowano nawet usunięcie tych ostatnich.

Przeprowadzano też akcje zbrojne. Wszystkie miały miejsce w 1949 roku. W Łukawcu i w Łętowni dokonano konfiskat kas państwowych, skonfiskowano również w Nadleśnictwie wRudniku nad Sanem, bezcenną wówczas maszynę do pisania. W Bielinach rozpędzono wiec komunistyczny, gdzie zachęcano rolników do organizacji - na wzór radziecki - spółdzielni (kołchozu).

Z Główną Komendą Organizacji związana była tzw. Redakcja, która prowadziła działalność publicystyczną. W miesięczniku „Pobudka” nawoływano do obalenia komunizmu i walki o niepodległość. Rzadziej wydawany „Świt” krytykował aktualne stosunki społeczno – polityczne. Wydawano też różnego rodzaju broszury, m.in. o zbrodni katyńskiej. Główna Komenda prowadziła też dwuwydziałowy Sąd Organizacyjny. Pierwszy wydział zajmował się sprawami członków organizacji. Z kolei Sąd Publiczny miał zbierać informacje o członkach organizacji komunistycznych i w razie konieczności stosować wobec nich sądy polowe.

Mimo aresztowań w 1949 roku, niektóre terenowe struktury organizacji działały do 1951 roku. Przyjmowano przysięgę od nowych członków Orląt, planowano też zniszczenie pomnika Lenina w Rudniku nad Sanem.


Likwidacja organizacji i procesy sądowe


Pierwsze aresztowania nastąpiły w październiku 1949 roku w Łańcucie. Były one następstwem akcji zbrojnej, podczas której ciężko ranny został Jan Balawajder, ps. „Kurt”. Został aresztowany przez Urząd Bezpieczeństwa i po kilku dniach zmarł. Wkrótce aresztowania objęły większość członków organizacji. Doprowadziły do tego nie tylko bezwzględne tortury wobec pierwszych aresztowanych, stosowane podczas śledztwa. Po pewnym czasie okazało się, że jeden z założycieli Orląt współpracował z UB i ujawnił organizację.

Śledztwa były prowadzone przez Powiatowe Urzędy Bezpieczeństwa Publicznego, m.in. w Łańcucie, Nisku i Jarosławiu. Trwały przez wiele miesięcy. Pójście do więzienia – jak wspominał Jan Łokaj – dla wielu było swoistym wybawieniem z katowskich cel UB.

W 1950 i 1951 roku przed Wojskowym Sądem Rejonowym w Rzeszowie, odbyło się blisko dwadzieścia rozpraw przeciwko członkom organizacji Orlęta.

Skazano w nich na długoletnie kary więzienia 68 osób, w tym część faktycznie nienależących do organizacji. Główny proces, obejmujący członków Komendy Głównej zakończył się 21 września 1950 roku. Stanisława Mandeckiego skazano na 15 lat więzienia (prokurator żądał kary śmierci), Lesława Popowicza na 12 lat, Władysława Konefała na 7 lat, Kazimierza Dechnika na 6 lat więzienia. Kary odbywano w najcięższych więzieniach: Wronkach, Rawiczu i Strzelcach Opolskich. Na wolność pierwsi wyszli w 1954 roku, po śmierci Stalina. Większość musiała czekać na październikową odwilż w 1956 roku.

Stanisław Mandecki opuścił więzienie w lutym 1957 roku.

Po wyjściu z więzień członkowie Orląt nadal byli szykanowani. Mieli problemy z kontynuowaniem przerwanej nauki i znalezieniem odpowiedniej pracy.

Sytuacja zmieniła się dopiero po 1989 roku. Odbyło się szereg procesów rehabilitacyjnych. Członkowie Orląt mogą oficjalnie działać w organizacjach kombatanckich. W Rudniku nad Sanem przy Światowym Związku Żołnierzy Armii Krajowej istnieje Koło Kombatanckie Orlęta.

Pewną satysfakcją dla nich jest fakt, że ich imię nosi Publiczne Gimnazjum

w Rudniku nad Sanem.


ETAPY NADANIA IMIENIA „ORLĄT”

PUBLICZNEMU GIMNAZJUM


- 15 IV 2004 r. – dyrektor Andrzej Błaż otrzymuje od Koła Kombatanckiego Orlęta, działającego przy Światowym Związku Żołnierzy Armii Krajowej pismo, gdzie zawarta jest prośba o nadanie szkole Orląt.

- 16 II 2005 r. – Rada Pedagogiczna podejmuje uchwałę o rozpoczęciu procedury nadania Publicznemu Gimnazjum w Rudniku nad Sanem imienia Orląt.

- 13 IV 2005 r. – pozytywną decyzję w sprawie nadania imienia szkole podejmuje Rada Rodziców.

- 2 VI 2005 r. – Samorząd Uczniowski zaakceptował nadanie gimnazjum imienia Orląt.

- 23 VI 2005 r. – Dyrektor szkoły, Rada Pedagogiczna, Samorząd Uczniowski oraz Rada Rodziców Publicznego Gimnazjum w Rudniku nad Sanem, zwracają się z prośbą do Przewodniczącego Rady Miejskiej p. Edwarda Tomeckiego o nadanie szkole imienia Orląt.

- 1 VIII 2005 r. – Rada Miejska w Rudniku nad Sanem podejmuje uchwałę w sprawie nadania Publicznemu Gimnazjum imienia Orląt.

- 10 XI 2005 r. – uroczyste nadanie Publicznemu Gimnazjum w Rudniku nad Sanem imienia Orląt.


Oprac. Marek Uldynowicz